Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Jeleniej Górze to jeden z tych zabytków, których opisanie w kilkunastu zdaniach nastręcza pewne trudności, ze względu na bogactwo historii, architektury i licznych dzieł sztuki z nim związanych. Jego historia rozpoczęła się na początku XVIII wieku, gdy 1 września 1707 roku została zawarta konwencja z Altranstadt, w której znalazły się zapisy dotyczące swobód religijnych dla ewangelików na Śląsku. Dwa lata później cesarz habsburski zgodził się na budowę 6 świątyń, określanych dziś jako kościoły łaski. Jeden z nich wybudowano właśnie w Jeleniej Górze, w latach 1709-1718. Nadano mu cechy barokowe, posadowiono na kamiennym cokole, przyjęto dla niego plan krzyża greckiego, przy czym wschodnie ramię krzyża zostało wydłużone o przęsło z prezbiterium. Na skrzyżowaniu naw umieszczono ośmioboczną kopułę zwieńczoną hełmem z latarnią. To bardzo charakterystyczny, zewnętrzny element świątyni, podobnie jak wydłużone, wysokie okna. A w środku – całe mnóstwo kolorów, detali, postaci, słów. Już same dwukondygnacyjne empory robią niesamowite wrażenie. Trudno uwierzyć, że wszystkich miejsc siedzących, i na emporach, i w przyziemiu, jest tu ponad 4000! Przepiękna jest polichromia sklepienia i ścian, dzieło Felixa Antona Schefflera i Johanna Franza Hoffmana, powstałe w latach 1734-1751. Zachwyca ołtarz główny zbudowany w latach 1727-1729, połączony z prospektem organowym z 1727 roku, dzieła Johanna Michaela Roedera. Prospekt ten został powiększony w 1732 i 1830 roku, a w 1905 remontowany. Znakomita jest także chrzcielnica z 1717 i z tego samego roku piaskowcowa ambona. Warto w tym miejscu nadmienić, iż odegrała w swej historii tragiczną rolę, gdy 1 sierpnia 1745 roku, podczas odprawiania nabożeństwa, szalejąca na zewnątrz burza i uderzenie pioruna w dach kościoła spowodowało przedostanie się ładunku elektrycznego do wnętrza kościoła, na linę podtrzymującą kopułę nad amboną, skutkiem czego pastor Adolph Gottlob został śmiertelnie rażony. O tym tragicznym wydarzeniu „opowiada” epitafium proboszcza Gottloba na zewnątrz świątyni. Epitafiów, płyt nagrobnych jest tam więcej, a ponadto wokół kościoła, na okalającym przykościelny cmentarz murze, znajduje się mnóstwo grobowców przedstawiających znakomitą sztukę sepulkralną (to temat na osobny blogowy wpis). Wracając jednak do samego kościoła – inny poważny pożar miał miejsce 16 października 1806 roku. Zniszczenia były poważne (dotyczyły dachu, kopuły, wież), ale uporano się z nimi do 1810 roku. Kościół jeleniogórski należał do ewangelików do 1945 roku, po czym został przejęty przez katolików. Przez pewien czas pełnił rolę kościoła garnizonowego, obecnie to Sanktuarium Krzyża Świętego. Ten piękny zabytek można zwiedzać, wejście jest biletowane, a podczas podziwiania jego wnętrza z głośników można wysłuchać opowieści lektora o historii kościoła i jego skarbach – dziełach sztuki.

• Miejsce: Jelenia Góra, woj. dolnośląskie
• Lokalizacja GPS: 50.903984, 15.744172
• Wyznanie: rzymskokatolickie
• Diecezja: legnicka
• Dekanat: Jelenia Góra Wschód
• Kalendarium: 1709-1718 – budowa; 1734-1751 – namalowanie polichromii sklepienia i ścian; 1806 – częściowo uszkodzony w wyniku pożaru (odbudowany do 1810); 1908, 1925, 1959, 1963, 1973, 1975-1978 – remonty
• Stan: bdb
• Możliwość zwiedzania: tak (wejście biletowane)
• Inne: wpisany do rejestru zabytków 10.10.19636 pod numerem 996 (08.04.2010, nr A/1995/996)
• Źródła: mapy.zabytek.gov.pl, zabytek.pl, kosciolgarnizoznowy.pl, Wikipedia, OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2025-07-18