WSTĘP

Do tego wpisu blogowego przymierzałem się już od dłuższego czasu. Najpierw czekałem na możliwość zobaczenia zabytku od wewnątrz, potem zaś na stosowny moment i nieco więcej czasu, z racji obfitości materiału fotograficznego. Wczorajsza 15. rocznica uruchomienia bloga wydaje się być znakomitym argumentem na dodanie blogowego wpisu o zabytku wyjątkowym – Dworze Artusa w Toruniu. Wyjątkowym, bo prezentującym znakomitą architekturę, przepiękne detale, ciekawą historię – związaną zwłaszcza z toruńską kulturą – która nadal się tworzy i sprawia, że Dwór Artusa jest na mapie Torunia miejscem w TOP 10.

LOKALIZACJA

• Miejscowość: Toruń
• Ulica: Rynek Staromiejski 6
• Województwo: kujawsko-pomorskie
• Lokalizacja GPS: 53.010056, 18.604309

HISTORIA

Obecny Dwór Artusa, zbudowany w latach 1889-1891, jest trzecim z kolei w tym miejscu. Pierwszy, który nie nosił jeszcze tej charakterystycznej nazwy (Dworu Artusa), dom korporacyjny bractwa św. Jerzego, zbudowano w latach 1385-1386. Przebudowywany w latach 1625-1626 i 1701 przetrwał do 1802 roku, kiedy to został rozebrany. Warto wspomnieć, że to w nim, w roku 1466, podpisany został II pokój toruński, który zakończył trwającą 13 lat wojnę z zakonem krzyżackim. Budynek pełnił funkcje giełdy i miejsca spotkań towarzyskich; działała tu gospoda, a przez pewien czas było to też miejsce nabożeństw ewangelików (w latach 1724-1756) i prawosławnych (1758-1762).

Drugi Dwór Artusa w Toruniu ukończono w 1829. Przetrwał 70 lat, do 1889 roku, kiedy to został rozebrany, razem z sąsiednią kamienicą. Na ich miejscu wzniesiono gmach istniejący do dzisiaj. Budowa trwała długo i etapami: 1803-1806 i 1827-1829. Wewnątrz swoją siedzibę miał m.in. teatr miejski. Po rozwiązaniu Bractwa Świętego Jerzego w 1842, Dwór Artusa stał się de facto teatrem, nie związanym już ze swoją charakterystyczną nazwą. W latach 1874-1889 obiekt poddawany był modernizacjom. Natomiast w 1887 roku władze Torunia podjęły decyzję o zamknięciu, rozbiórce obiektu i budowie nowego gmachu. Zaprojektował go miejski radca budowlany Rudolph Schmidt, choć trzeba zaznaczyć, że twórców tego wyjątkowego budynku było więcej, jak chociażby mistrzowie malarscy Hans Rumsch i Robert Steinicke czy zakłady odpowiedzialne za witraże, posadzki, a nawet meble, wyposażenie kuchenne i instrumenty muzyczne.

Nazwa Dwór Artusa ponownie zaczęła mieć pełne odzwierciedlenie w rzeczywistości, za sprawą reaktywacji w 1891 roku Bractwa Świętego Jerzego. Na trzech kondygnacjach neorenesansowego gmachu, pełniącego funkcje kulturalne, społeczne i usługowe, ulokowano restaurację i sklepy (parter), pokoje gościnne (poddasze) oraz na niezwykle reprezentacyjnym piętrze – cztery sale: Wielką, Białą, Małą i Czerwoną. Przez szereg lat organizowano tam imprezy cykliczne, koncerty, wykłady, wystawy (malarstwa, fotografii), jubileusze, zabawy karnawałowe, a nawet pokazy magii.

Po roku 1920, w którym Toruń powrócił do wolnej Polski, Dwór Artusa nadal służył celom kulturalnym, społecznym i usługowym – gastronomicznym. Był także świadkiem wielu ważnych wydarzeń, np.: 21.01.1920 – powitanie gen. Józefa Hallera, 1923 – 450. urodziny Mikołaja Kopernika, 1933 – 700. urodziny Torunia. We wnętrzach Dworu Artusa nadal odbywały się koncerty, bale, wykłady, a nawet rewie mody. W latach 1933, 1936 i 1937 przeprowadzono prace remontowe.

Okupacja niemiecka 1939-1945 przyniosła kolejny remont, tym razem pod dyktando nazistowskie – uproszczono detale, kolorystykę, np. przez przemalowania. Nie doszło na szczęście do przebudowy i uproszczenia fasady budynku, mającej wpisać się w planowane ujednolicenie zabudowy Rynku Staromiejskiego. W Dworze Artusa nadal funkcjonowała restauracja, ponadto piekarnia, odbywały się wydarzenia kulturalne.

Po zakończeniu II wojny światowej Dwór Artusa znalazł się w rękach polskich dopiero w listopadzie 1945. Budynek odnowiono i przeznaczono na cele kulturalne, nadając mu w 1946 roku nazwę Domu Kultury Robotniczej. W 1949 roku gmach został wydzierżawiony od miasta przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika (na własność uczelni przeszedł w 1953, od 1962 należał do Skarbu Państwa). W jego wnętrzach odbywały się wystawy, także pokazy mody czy konkursy fryzjerskie. W latach 1963-1983 piwnice i parter obiektu stanowiły siedzibę Studenckiego Klubu Pracy Twórczej Od Nowa. To tu swoje próby miała Republika.

7 lutego 1991 Dwór Artusa został wpisany do rejestru zabytków. Wkrótce rozpoczęły się prace konserwatorskie, kolejne przeprowadzono na początku XXI wieku. W 1993 roku gospodarzem większości obiektu została miejska placówka – Centrum Kultury Dwór Artusa. Ulokowała się w górnych kondygnacjach i piwnicach. Na zadaszonym dziedzińcu funkcjonuje restauracja, zaś parter służy celom handlowym.

CIEKAWOSTKI

• W Studenckim Klubie Pracy Twórczej Od Nowa działała nie tylko Republika, ale także grupy teatralne, kabarety i pisma literackie, np. Helikon, w którym zadebiutował Edward Stachura.
• Do naszych czasów zachowały tarcze herbowe z niemieckimi orłami umieszczonymi pod wieżyczkami budynku.
• W dniach 26-27 lutego 1908 na scenie Dworu Artusa wystąpił Bellachini, prezentując m.in. magię indyjską, produkcję rubinów w temperaturze 4000 stopni i prowadząc seans spirytystyczny.
• Na wieżyczkach Dworu Artusa znajdują się daty: 1311 i 1891. Ta pierwsza to rok powołania w Toruniu Bractwa św. Jerzego, druga wskazuje na jego reaktywację oraz oddanie do użytku obecnego gmachu.
• Na jednym z witraży w oknach Sali Wielkiej widnieje parowóz z napisem THORN.

STAN OBECNY

Toruński Dwór Artusa bezsprzecznie zachwyca. Wrażenie robi już ceglano-kamienna fasada zwieńczona dwiema wieżyczkami z datami 1311 i 1891 oraz wietrznikami, piękny jest też herb Torunia. Detali jest tu dużo więcej – po remoncie wyglądają znakomicie. Jeszcze bardziej zachwyca wnętrze – bogato zdobione sale z plafonami, żyrandolami, boazerią, parkietem, obrazami, sztukaterią. Zachwycają klamki okien, posadzka, nawet małe wywietrzniki w formie rozetek.

ZWIEDZANIE

Na co dzień, w godzinach otwarcia, dostępne są zarówno oba sklepy znajdujące się na parterze (Rossmann i Kopernik), jak i restauracja. Hall, klatka schodowa i poszczególne sale dostępne są także dla uczestników licznych wydarzeń kulturalnych. Co jakiś organizowane jest zwiedzanie Dworu Artusa z przewodnikiem – biletowane. Zdecydowanie warto!

WRAŻENIA Z MIEJSCA

Dwór Artusa znam od wielu już lat, jego wnętrza krócej, a dzięki zwiedzaniu w sierpniu 2024 roku zachwyciłem się nimi bezgranicznie. Choć na co dzień wolę architekturę oszczędniejszą, z subtelnym detalem, to całość Dworu Artusa zachwyca bez cienia wątpliwości. Szczególne wrażenie wywarły na mnie witraże w oknach Sali Wielkiej – zachowane z czasu budowy, wykonane przez nadal istniejącą firmę (w 1891 to Mayer’sche Hofkunstanstalt). Przez środek każdego z pięciu okien biegnie pas z trzema witrażami, na których zobaczymy m.in: statek, parowóz, sieć telegraficzną, ul z pszczołami, narzędzia budowlane, przyrządy malarskie, instrumenty muzyczne, instrumenty matematyczne.

Dwór Artusa w Toruniu to bezsprzecznie jeden z najpiękniejszych i najciekawszych zabytków, przeczący przekonaniu, że Toruń – szczególnie jego ścisłe centrum – to zwłaszcza gotyk.

ZOBACZ TEŻ

• Inne zabytki w Toruniu
• Ratusz Staromiejski w Toruniu
• Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu
• Kamienica „Pod Turkiem” w Toruniu
• Dawna Apteka Królewska w Toruniu

ŹRÓDŁA INFORMACJI

• Katarzyna Kluczwajd, „Toruńskie Dwory Artusa: architektura, kultura, ludzie”, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 2024
• mapy.zabytek.gov.pl
• artus.torun.pl
• OpenStreetMap

---

---