Nim powrócę na blogu do zabytkowego szpitala w Kocborowie – części Starogardu Gdańskiego, zajrzę do centrum miasta, w pobliże miejscowego Rynku. Dosłownie 50 m na południe od jego południowo-zachodniego narożnika znajduje się nieduży plac otoczony ulicami: Krzywą, Rycerską i Księdza Kellera. Na środku tego placu stoi ponad 170-letni zabytek – to dawna synagoga. Jeszcze w XVIII wieku w tym miejscu znajdowała się starsza zabudowa miasta, uległa jednak zniszczeniu w pożarze w 1792 roku. W tym miejscu, na zgliszczach, powstał ogród. W latach 40. XIX wieku właścicielem terenu był aptekarz Rehfeld, który sprzedał go (zapewne bezpośrednio gminie żydowskiej) i 20 czerwca 1849 roku uroczyście otwarto w tym miejscu synagogę, zbudowaną kosztem 6550 talarów. Budynek służył miejscowej społeczności żydowskiej do 1939 roku, choć po roku 1920 rozpatrywano sprzedaż synagogi władzom wojskowym z przeznaczeniem na kościół garnizonowy. Już tragiczny wrzesień 1939 roku przyniósł nie tylko kradzież wyposażenia synagogi przez Niemców, ale przede wszystkim dramat ludności polskiej i żydowskiej – wnętrze synagogi Niemcy wykorzystali jako areszt tymczasowy dla inteligencji kociewskiej przed zamordowaniem w Lesie Szpęgawskim. Ale i sama elewacja synagogi stała się miejscem kaźni dla Polaków i Żydów. W 1940 roku okupant przebudował synagogę na halę targową, co – paradoksalnie – uchroniło ją przed rozbiórką. Funkcje handlowe obiekt pełnił także w latach powojennych – najpierw jako magazyn fabryki farmaceutycznej, a od lat 70. jako sklep meblowy. Dopiero w 1998 roku zabytek (w rejestrze od 1985) znalazł się ponownie w rękach wyznawców judaizmu, konkretnie Gminy Żydowskiej w Gdańsku. Pięć lat temu natomiast obiekt zastał sprzedany. Tablice na elewacji budynku wskazują, iż wnętrze mieści dom handlowy oraz bar. Nie udało mi się zweryfikować tych informacji, ale niezbyt zachęcające otoczenie wejść (od wschodu i zachodu) może wskazywać, że obiekt jest nieczynny. Tak czy inaczej, neoromański zabytek, ubogi w detale, oszczędny architektonicznie, dawną bożnicę przypomina najbardziej zachodnią i wschodnią elewacją Bezwględnie domaga się remontu, a – jako miejsce dramatu i kaźni mieszkańców Kociewia – w mojej opinii powinien pełnić funkcje muzealne.

• Miejsce: Starogard Gdański, pow. starogardzki, woj. pomorskie
• Geolokalizacja: 53.966330, 18.530705
• Kalendarium: 1849 – budowa; 1940 – przebudowa na halę targową
• Stan: db
• Możliwość zwiedzania: nie
• Inne: wpisana do rejestru zabytków 04.07.1985 pod numerem 948
• Źródła: mapy.zabytek.gov.pl, zabytek.pl, starogard.pl, kociewie24.eu, OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2025-09-23