Na początku czerwca ubiegłego roku wziąłem udział w Święcie Twierdzy Toruń, stawiając się pod bramą Fortu VII w Toruniu – na co dzień w dużej mierze niedostępnego. Zwiedzanie z przewodnikiem objęło wówczas m.in. plac broni, stajnie i koszary szyjowe; bardzo interesująca wycieczka zakończyła się jednak bez zwiedzania miejsc ogólnie dostępnych. Te obejrzałem z zewnątrz sam już na początku kwietnia bieżącego roku, uzupełniając tym samym pokaźny zbiór zdjęć, który dziś prezentuję w blogowym wpisie. Fort VII to wyjątkowe miejsce na mapie Torunia. Zbudowany został w latach 1879-1884, modernizowany niedługo potem – między 1889 a 1893 rokiem, około 1905 i w 1914. Oryginalnie nosił numer i nazwę Fort IV – Friedrich der Grosse; polska nazwa i numeracja to Fort VII – Tadeusz Kościuszko. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w obiekcie umieszczono szpital weneryczny, potem m.in. magazyn. Większość torunian kojarzy ten fort jako Miejsce Pamięci Narodowej. Tu bowiem, między październikiem 1939 a styczniem 1940 roku Niemcy urządzili więzienie, w którym w nieludzkich warunkach przetrzymywali, przesłuchiwali i torturowali polskich urzędników, nauczycieli, adwokatów, lekarzy, księży, kolejarzy (przez „Obóz dla internowanych” mogło przewinąć się łącznie około 3000 ludzi); osoby te następnie Niemcy wywozili do Fortu VIII, obozów koncentracyjnych oraz do lasów Barbarki, gdzie bestialsko mordowali. Te straszne wydarzenia upamiętniono po wojnie, m.in. przez ustawienie/zamontowanie przy lewej kaponierze barkowej pamiątkowych tablic. Miejsce to znane jest jako tzw. ściana straceń, jednakże widoczne zniszczenia cegieł powstały w wyniku ćwiczeń strzeleckich w czasie niemieckiej okupacji, choć nie można wykluczyć, że i tu doszło do mordów na Polakach. Oczywiście, upamiętnienie martyrologiczne w tym konkretnym miejscu jest jak najbardziej słuszne, podobnie jak konieczność dbałości o nie przez władze miasta. Z tym jednak jest niestety różnie. Ślady tragicznych miesięcy 1939 i 1940 roku można znaleźć także w jednym z pomieszczeń wewnątrz fortu, w formie napisów na ścianach. Niestety, po II wojnie światowej fort zaadaptowano na zakład Centralnych Piwnic Win Importowanych, niszcząc i przebudowując znaczną część obiektu. Zakładu od jakiegoś czasu już nie ma, pozostały po nim m.in. śmieci; całość sukcesywnie porządkuje obecny właściciel, który m.in. w 2021 roku rozebrał hale poprzemysłowe szpecące fosę szyi i który umożliwia co jakiś czas zwiedzanie fortowych wnętrz. Część obiektów, zwłaszcza remizy artyleryjskie, schrony pogotowia czy profile ziemne można zwiedzać bez przeszkód codziennie, co ma swoje zalety, ale i wady – ogólny dostęp umożliwia działalność wandali. Tak czy inaczej, Fort VII to jedno z najważniejszych miejsc na mapie Torunia, o które – ze względu na tragiczną kartę historii – dbać należy szczególnie.

• Miejsce: Toruń, woj. kujawsko-pomorskie
• Geolokalizacja: 53.034203, 18.565294
• Kalendarium: 1879-1884 – budowa; 1889-1893, ok. 1905, 1914 – modernizacje; l. 50-70. – częściowa rozbiórka (i adaptacja na cele produkcyjne); 2021 – rozbiórka hal poprzemysłowych zlokalizowanych w fosie szyi
• Stan: db-
• Możliwość zwiedzania: tak (częściowo)
• Inne: wpisany do rejestru zabytków 07.10.1971 pod numerem 65/A (i 29.01.2008 pd numerem A/1348)
• Źródła: mapy.zabytek.gov.pl, Lech Narębski, Marcin Orłowski, Marcin Wichrowski, Atlas Twierdzy Toruń. Zeszyt 15. Fort VII – Tadeusz Kościuszko (Fort IV – Friedrich der Grosse, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 2023; Andrzej Gawlak, Włodzimierz Grabowski, Tomasz Iwaszkiewicz, Tomasz Kowalski, Krzysztof Kwiatkowski, Paweł Pilarski, Fortyfikacje Pomorza Nadwiślańskiego. Twierdza Toruń, SGK – Tomasz Kowalski, Grudziądz 2020; Adam Kowalkowski (red.), Społeczny raport na temat stanu Twierdzy Toruń, TONZ OT, Toruń 2016; OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2023-06-04, 2024-04-09