Wielka szkoda – choć to oczywista oczywistość i dotycząca wszystkich miejsc, które nie przetrwały do naszych czasów – że z krajobrazu Torunia zniknęła na zawsze pierwsza toruńska gazownia miejska.

Po raz pierwszy temat budowy miejskiej gazowni w Toruniu poruszono już w 1846 roku, jednak wybudowano ją 13 lat później, w 1859 roku. Poza zasadniczym budynkiem gazowni, ulokowanym przy ulicy Pod Krzywą Wieżą (między wylotem ulicy Kopernika i Krzywą Wieżą, tuż przy murach obronnych) powstały także zbiorniki gazowe: 3 przy ulicy Franciszkańskiej i 1 między Bramą Klasztorną a Koszarami Racławickimi (ulica Flisacza) – obok niego wzniesiono także budynek laboratorium i służbówkę dla pracowników. 2 ze zbiorników (zachowany do dziś przy ulicy Franciszkańskiej i nieistniejący obok Bramy Klasztornej) miały formę cylindryczną. Pozostałe 2 zbiorniki zbudowano na planie oktogonalnym i miały mniejsze pojemności: 800 i 1500 m3.

W 1904 roku obok dotychczasowych zabudowań gazowni powstał również budynek administracyjny (według projektu architekta miejskiego G. Colleya), bogato zdobiony, zarówno z zewnątrz (np. narożne wykusze, balkony), jak i wewnątrz (m.in. drewniane, dekorowane schody). Całość tworzyła zwartą zabudowę przemysłową, choć lokalizacja tuż obok ścisłego centrum miasta budziła nieco wątpliwości.

W okresie międzywojennym rozwijający się Toruń potrzebował nowej, znacznie bardziej wydajnej gazowni, stąd też rozpoczęto budowę nowego obiektu na Jakubskim Przedmieściu, przy ulicy Szosa Lubicka. Jego budowę, rozpoczętą w 1938 roku ukończono 4 lata później. Wtedy też wyłączono gazownię przy Starym Mieście.

Niestety, choć wojna obeszła się z nią łaskawie, brak zrozumienia roli zabytków techniki w czasach powojennych doprowadził do rozebrania pierwszej toruńskiej gazowni. Do naszych czasów zachowały się jedynie budynki laboratorium i służbówki obok Bramy Klasztornej oraz 1 zbiornik przy ulicy Franciszkańskiej, w którym ulokowano w latach 90. ubiegłego stulecia Planetarium. Pozostałe 2 zbiorniki z ulicy Franciszkańskiej rozebrano już w 1927 roku, natomiast ten znad Wisły – w latach 70. XX stulecia. W miejscu dawnej gazowni utworzono natomiast skwer, obsadzony gęsto drzewami i krzewami, z licznymi alejkami.

Widok na gazownię od strony zachodniej; przełom XIX i XX wieku; stara pocztówka, źródło: internet

Miejsce po gazowni:

Zachowany zbiornik gazu przy ulicy Franciszkańskiej – dziś: Planetarium:

Służbówka i laboratorium przy Bramie Klasztornej:

Lokalizacja poszczególnych obiektów pierwszej toruńskiej gazowni:

Źródła:

• Joanna Kucharzewska, Architektura i urbanistyka Torunia w latach 1871-1920, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2004
• Zygmunt Kruszelnicki, Toruń nie istniejący, PWN, 1987
• Google Maps