Coraz większymi krokami zbliża się dzień 1 listopada, chyba każdemu kojarzący się z coroczną wizytą na cmentarzu, przy grobach bliskich. Częściowo właśnie dlatego, a częściowo z powodu niezwykłej wartości historycznej miejsca, rozpoczynam dziś cykl wpisów o toruńskim cmentarzu garnizonowym, przy ulicy Grudziądzkiej 18-20, u zbiegu ulic: Grudziądzkiej, Przy Kaszowniku i Placu Towarzystwa Miłośników Torunia. Choć cmentarz ten jest związany głównie z historią obecności wojsk (różnych!) w Toruniu, dziś nosi nazwę Cmentarza Komunalnego Nr 1, znajdując się w rękach miasta.

Nie sposób na blogu opowiedzieć całości historii nekropolii – ta zawarta jest w obowiązkowym opracowaniu pt. „Cmentarz Garnizownowy” autorstwa Magdaleny Niedzielskiej i Sylwii Grochowiny. Jednakże, w kilku częściach postaram się przybliżyć nieco historię cmentarza, a przede wszystkim pokazać go na zdjęciach.

Toruński cmentarz garnizonowy (takiego określenia będę używał) w obecnym miejscu powstał w 1839 roku, choć nie jest to pierwsza lokalizacja nekropolii, na której grzebano żołnierzy stacjonujących wówczas w Toruniu. W okresie I wojny światowej powierzchnia cmentarza wynosiła 1,61 ha, przed 1928 rokiem zwiększyła się. W 1978 roku cmentarz został formalnie zamknięty, choć w latach późniejszych dokonano jeszcze kilku pochówków.

No właśnie. O wartości garnizonowej nekropolii świadczy chyba głównie różnorodność pochówków, głównie pod względem narodowościowym. Spoczywają bowiem na nim zarówno jeńcy francuscy wojny 1871 roku, jak i ofiary I wojny światowej (głównie żołnierze niemieccy), polscy żołnierze walczący w wojnie polsko-rosyjskiej 1920 roku (także jeńcy rosyjscy tej wojny), żołnierze polscy walczący we Wrześniu 1939 roku (także cywilne ofiary pierwszych dni wojny), jeńcy wojenni z Anglii, Francji i Belgii oraz żołnierze polscy i radzieccy polegli w 1945 roku. Na cmentarzu chowano jednak nie tylko poległych w wyniku walk, ale także żołnierzy zmarłych śmiercią naturalną, czy ofiary tragicznych wypadków lotniczych. Chowano także rodziny wojskowych, a po II wojnie światowej dokonano pochówku kilku znanych w życiu Torunia osób, m.in. Witolda Łukaszewicza (1911-1975) historyka i rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Wiele miejsc pochówku jest także zaakcentowanych pamiątkowymi tablicami czy obeliskami. Spacer po cmentarzu garnizonowym jest więc nie tylko okazja do zadumy, ale także bardzo interesującą lekcją historii.

Dziś kilkanaście zdjęć tytułem wstępu; w następnych wpisach będę przybliżał opisowo i fotograficznie poszczególne kwatery, groby, czy mogiły. Całość zdjęć ukaże się także wkrótce na stronie www.stotom.pl.

Toruń | cmentarz garnizonowy | brama na teren cmentarza, ul. Grudziądzka | stan na 2015-10-05

Toruń | cmentarz garnizonowy | krzyż z fundacji króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, z lat 40. XIX w. | stan na 2015-10-05

Toruń | cmentarz garnizonowy | groby żołnierzy polskich poległych w wojnie 1920roku | stan na 2015-10-05

Toruń | cmentarz garnizonowy | tabliczka na krzyżu na jednym z grobów żołnierskich 1920 roku | stan na 2015-10-05

Toruń | cmentarz garnizonowy | mogiła żołnierzy polskich poległych we Wrześniu 1939 roku | stan na 2015-10-05

Toruń | cmentarz garnizonowy | mogiła Polaków poległych we Wrześniu 1939 roku | stan na 2015-10-05

Toruń | cmentarz garnizonowy | grób rodziny Dymskich | stan na 2015-10-05

Toruń | cmentarz garnizonowy | grób Generała Dywizji Gustawa Zygadłowicza, Dowódcy Okr. Korpusu VIII | stan na 2015-10-05

Toruń | cmentarz garnizonowy | grób ppor. Ryszarda Żabczyńskiego, pilota | stan na 2015-10-05

Toruń | cmentarz garnizonowy | obelisk upamiętniający żołnierzy radzieckich poległych w II wojnie światowej | stan na 2015-10-05

Źródła:

• Magdalena Niedzielska, Sylwia Grochowina, Cmentarz garnizonowy, Towarzystwo Miłośników Torunia, Toruń 2007