W Toruniu, u zbiegu ulic: Pułaskiego, Antczaka i Konopackich znajduje się skwer, w jaki zamieniono w 1975 roku cmentarz żydowski. Założony został już w XVIII wieku i funkcjonował do końca II wojny światowej (choć 2 ostatnie pochówki miały miejsce w 1947 i 1949 roku). Komunistyczne władze doprowadziły do przejęcia terenu cmentarza, na którym znajdowało się około 200 macew. W ciągu wielu lat powojennych ulegał stopniowej degradacji, rozkradaniu nagrobków na cele budowlane, aż do likwidacji cmentarza w 1975 roku. Do początku lat 90. minionego stulecia w północnej części nekropolii znajdował się dom cmentarny z 1879 roku. Do dziś właściwie jedyną materialną pamiątką po cmentarzu są pozostałości po bramie, wpisane, wraz z całym terenem cmentarza do rejestru zabytków w 1991 roku. W 2009 roku teren uprzątnięto, naprawiono ogrodzenie i odsłonięto pamiątkową tablicę na kamieniu. Na tablicy wyryto, w językach polskim i hebrajskim, następujący napis:

Teren cmentarza żydowskiego

Miejsce spoczynku rabina

Hirsza Cwi Kaliszera (1795-1874)

oraz żydowskich mieszkańców Torunia

Uszanuj miejsce wiecznego spoczynku

O samym rabinie pisałem już wcześniej, przy okazji tablicy pamiątkowej na kamienicy neogotyckiej przy ulicy Szerokiej 46. Przy okazji cmentarza należy nadmienić, iż rabin Kaliszer został na nim pochowany 18 października 1874 roku (zmarł 3 dni wcześniej, 15 października). Był to pogrzeb niezwykły, wzięła w nim udział zarówno cała toruńska społeczność żydowska, jak i rabini m.in. z Inowrocławia, Włocławka, Lipna, Brodnicy, czy Wąbrzeźna. Dla upamiętnienia nazwiska słynnego rabina jego nazwiskiem nazwano w 2009 roku 22-metrową lipę, nadając jej jednocześnie status pomnika przyrody. Niestety, gwałtowne nawałnice, jakie miały miejsce w lipcu tego roku nie oszczędziły zabytkowego drzewa, wyrywając je wraz z korzeniami.

Pozostałość Lipy Kaliszera wpisuje się w tragiczną historię tego miejsca. Niestety, jej tragizm przypada głównie na lata powojenne. Prawna batalia, jaką stoczyły ówczesne komunistyczne władze o ten skrawek ziemi doprowadziła do przejęcia cmentarza i pozbawienia właściwie jakichkolwiek szans na powrót do Gminy Żydowskiej (która w księdze wieczystej widniała jako właściciel nieruchomości). W wyniku zabiegów prawnych opartych na komunistycznych dekretach, 1 stycznia 1956 roku cmentarz żydowski przeszedł na własność państwa, a w 1961 roku przejął go Zarząd Zieleni Miejskiej.

16 marca 1972 roku Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Toruniu postanowiło zamknąć i zlikwidować m.in. cmentarz żydowski, ale także dawne cmentarze ewangelickie przy ul. Poznańskiej, czy cmentarz ewangelicko-augsburski będący częścią cmentarza św. Jerzego. Zamiast uporządkować nekropolię i zacząć ją właściwie chronić, dewastowany kirkut postanowiono – właśnie ze względu na jego zły stan (!) po prostu zamknąć. Fizyczna likwidacja cmentarza nastąpiła na początku 1975 roku. Nie do końca wiadomo, co się stało z resztkami nagrobków. Teren wyrównano i zasiano na nim trawę.

W 1991 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków. Niestety, nie uratowało to zdewastowanego domu cmentarnego z 1879 roku, który został ostatecznie rozebrany. Tuż obok wybudowano bloki mieszkalne. Dopiero w 2009 uporządkowano teren cmentarza, zainstalowano tablice informacyjne, odnowiono bramę i naprawiono ogrodzenie. Wtedy też odsłonięto wspomnianą tablicę pamiątkową i zaopiekowano się zabytkową lipą.

Dziś cmentarz stanowi skwer i, choć wymaga tego charakter miejsca, a przed wejściem od południa stoi tablica m.in. zakazująca wprowadzania zwierząt na teren cmentarza, psy spacerujące z właścicielami nie są tu rzadkością, podobnie, jak liczne śmieci.

Brama cmentarna od zachodu – od ul. Pułaskiego (2015-05-29).

Brama cmentarna od wschodu.

Tam dawniej stał dom cmentarny (2015-05-29).

Tablica informacyjna ze zdjęciem domu cmentarnego (2015-10-05).

Fragment cmentarza (2015-05-29).

Fragment cmentarza (2015-10-05).

Głaz z tablicą pamiątkową (2015-10-05).

Tablica pamiątkowa (2013-10-24).

Pozostałości Lipy Rabina Kaliszera (2015-10-05).

Tablica informacyjna od ulicy Antczaka (2013-10-24).

Więcej zdjęć: www.stotom.pl

Źródło: Magdalena Niedzielska, Cmentarz żydowski, Towarzystwo Miłośników Torunia, Toruń 2010