Nim przyroda rozkwitnie w pełni, uskuteczniam zwiedzanie miejsc mało znanych, tych zapomnianych i tych, które opiekę mają zapewnioną. Tym razem, w ubiegły czwartek, odwiedziłem Otłoczyn-Stację (popremierowo – książkowo, w związku z wydaniem znakomitej publikacji autorstwa Karoliny Falleńczyk, Tomasza Krzemińskiego i Michała Wiśniewskiego) oraz Brzozę – wieś między Toruniem a Otłoczynem. Tam zaś odwiedziłem, znajdujący się 20 metrów od DK 91, cmentarz ewangelicki. Założony został w 1820 roku, ewangelickim mieszkańcom wsi służył do 1945 roku. Potem, jak to niestety zwykle bywa, został zapomniany. Na szczęście w 2017 roku cmentarz został uporządkowany – połączonymi siłami stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw, Grupy Turystyczno-Krajoznawczej przy Miejskim Centrum Kultury w Aleksandrowie Kujawskim i Gminnej Biblioteki Publicznej w Służewie. Ów projekt prac porządkowych nazwany został „Wisła 717”. Dzięki pracom cmentarz jest nie tylko czytelny, ale i wiadomo, że zachowało się na nim łącznie 57 nagrobków i mogił ziemnych. Są tam m.in. mogiły obmurowane, krzyże, postumenty. Niektóre mają nadal czytelne tablice – to np. najstarszy zachowany nagrobek Joanny Gritschke (zmarła w 1867), na którym zobaczymy m.in. ułamaną makówkę. Nas innych warto odszukać twarz putta oraz sygnatury kamieniarskie: A. Irmera i R. Uebricka – obu z Torunia. No i oczywiście koniecznie trzeba zatrzymać się, pochylić nad grobami dawnych mieszkańców Brzozy… W 2021 roku poświęcono im pamiątkowy kamień. Cmentarz znajduje się obecnie pod opieką Koła Gospodyń Wiejskich w Brzozie, można bez trudu go zwiedzać.

• Miejsce: Brzoza, gm. Wielka Nieszawka, pow. toruński, woj. kujawsko-pomorskie
• Geolokalizacja: 52.958146, 18.688409
• Kalendarium: 1820 – założenie; 2017, 2019 – prace porządkowe
• Wyznanie: ewangelickie
• Stan: db
• Inne: nieczynny; powierzchnia: ok. 0,19 ha; 57 nagrobków i mogił ziemnych
• Możliwość zwiedzania: tak
• Źródła: Lapidaria, tablica informacyjna na cmentarzu, OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2026-04-16