Mijający weekend stał pod znakiem rozkwitającej wiosny, Międzynarodowego Dnia Ochrony Zabytków (to w sobotę) i projektu ESKAPADA, w którym miałem przyjemność wziąć udział. To już 12. edycja akcji, podczas której można odwiedzić i zwiedzić miejsca znane, ale i te mniej popularne w województwie kujawsko-pomorskim; jak zaznacza organizator – samorząd wojewódzki – na chętnych czeka „(…) ponad sto różnorodnych wycieczek, spacerów, rajdów i gier terenowych”. Zdecydowałem się na kilkukilometrowy spacer z Małej Nieszawki do Torunia, a to ze względu na możliwość poznania ruin zamku krzyżackiego w Małej Nieszawce oraz Fortu X w Toruniu. Ten drugi zabytek, nazywany także Baterią Nadbrzeżną (zaś pierwotnie: Batterie Grűnthalműhle), został zaprojektowany w 1888 roku i zbudowany w latach 1889-1892. Najciekawszy jest schron koszarowy z komorami dla artylerzystów, oddziału piechoty oraz mieszczącymi telegraf czy kuchnię ze studnią. We wnętrzu schronu umieszczono także magazyn pocisków i ładunków miotających (lewe skrzydło) oraz latrynę (prawe skrzydło). Oczywiście najbardziej charakterystyczna dla fasady jest cegła, ale trzeba pamiętać, że struktura stropu i ściany czołowej to także beton i piasek. W 1971 roku Fort X został wpisany do rejestru zabytków. Od wielu lat stoi właściwie opuszczony, dostępny dla wszystkich, przez co jest mocno zaśmiecony, pobazgrany, a w niektórych miejscach także okopcony. Jednak w porównaniu do innych obiektów fortecznych Torunia, jego przyszłość rysuje się w jasnych barwach. Doczekał się bowiem projektu adaptacji na cele hotelowe. Koncepcja autorstwa Pracowni Reżyserii Architektury Archigeum czeka na realizację, po drodze zaś (w roku 2025) zgarnęła pierwszą nagrodę Międzynarodowego Konkursu Architektonicznego International Architecture Award 2025 oraz główną nagrodę międzynarodowej organizacji The Architecture Community. To wielki sukces, a zarazem wielka nadzieja dla Fortu X. Trzymam kciuki za realizację!

• Miejsce: Toruń, woj. kujawsko-pomorskie
• Geolokalizacja: 52.998093, 18.568298
• Kalendarium: 1888 – powstanie projektu; 1889-1892 – budowa
• Stan: dst
• Możliwość zwiedzania: tak
• Inne: wpisany do rejestru zabytków 05.10.1971 pod numerem 68/A (18.07.2002, 68/A)
• Źródła: Andrzej Gawlak, Włodzimierz Grabowski, Tomasz Iwaszkiewicz, Tomasz Kowalski, Krzysztof Kwiatkowski, Paweł Pilarski, Fortyfikacje Pomorza Nadwiślańskiego. Twierdza Toruń, SGK – Tomasz Kowalski, Grudziądz 2020; Adam Kowalkowski (red.), Społeczny raport na temat stanu Twierdzy Toruń, TONZ OT, Toruń 2016; mapy.zabytek.gov.pl, zabytek.pl, Nowości, ESKAPADA, OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2026-04-18