Prezentowana kilka dni temu kolejowa wieża ciśnień w Gnieźnie to charakterystyczny i ważny, ale niejedyny obiekt znakomitego i niezwykle ciekawego zabytku architektury technicznej i przemysłowej – miejscowej lokomotywowni (określanej również jako parowozownia, choć służyła w ostatnich latach działalności raczej trakcji spalinowej, pewnie też elektrycznej). Prezentując tak rozległy, bogaty i wieloobiektowy zabytek trudno opisać go zwięźle w kilku zdaniach, niemniej jednak spróbuję, a zainteresowanych szerzej tematem odsyłam do znakomitej książki Mirona Urbaniaka pt. Zabytkowa stacja kolejowa Gniezno. Od Kolei Górnośląskiej do programu „Otto” (Księży Młyn, Łódź 2010). Zacznijmy od roku 1875, gdy zbudowano 4-stanowiskową lokomotywownię wachlarzową Kolei Oleśnicko-Gnieźnieńskiej, rozbudowaną w 1888 roku o kolejnych 12 stanowisk. Następne rozbudowy miały miejsce w latach: 1888, 1894-1895, 1914 i 1922. Pod koniec XIX wieku powstała noclegownia, wkrótce wieża ciśnień, a w latach 1908-1910 niezbędna okazała się budowa drugiej hali wachlarzowej i warsztatów. Prawdziwą „rewolucję” przeszła gnieźnieńska lokomotywownia w latach 1940-1943, przez niemiecką rozbudowę związaną z potrzebami militarnymi III Rzeszy, a zwłaszcza z programem budowlanym „Otto”. Przebudowano wówczas starszą halę lokomotyw, nowszą rozbudowano, dodając m.in. kolejne stanowiska oraz budynki hali i warsztatów napraw; rozbudowano także noclegownię i wzniesiono kilka nowych obiektów: budynek socjalny, kotłownię centralnego ogrzewania, elektrownię, magazyn materiałowy i olejowy, warsztaty wagonowe i dyspozytornię. Także w tym czasie powstał ciąg techniczny obrządzania parowozów. W latach powojennych powstało kilka kolejnych obiektów, niektóre przebudowano, ale ceglany charakter lokomotywowni pozostał. Dziś to miejsce niemal opuszczone – na pewno w kontekście braku działalności typowo kolejowej związanej z przeglądami i naprawami lokomotyw i wagonów. Na szczęście, dzięki działaniu Stowarzyszenia Parowozowni Gniezno teren lokomotywowni można zwiedzać (z przewodnikiem, w określone dni i o określonych godzinach lub podczas imprez), z czego skorzystałem na początku lipca. I to był strzał w „10”! Nie zraziło mnie to, że z wnętrz dostępny jest tylko fragment nowszej hali wachlarzowej (ten z lat 1908-1910), w której można zobaczyć liczne pamiątki (wskaźniki, bilety, tablice, urządzenia, pojazdy, zdjęcia), a także zakupić pamiątki. Klimat gnieźnieńskiej lokomotywowni, otoczenie starej architektury, mnogość urządzeń i możliwość zobaczenia ich na żywo była wspaniałym przeżyciem. I dziś, przejeżdżając pociągiem przez Gniezno, nie będę żałował, że jeszcze tam nie byłem, lecz uśmiechnę się na widok lokomotywowni widocznej przez okna wagonu i wspomnę tę znakomitą wizytę.

• Miejsce: Gniezno, pow. gnieźnieński, woj. wielkopolskie
• Geolokalizacja: 52.527721, 17.599746
• Kalendarium: 1875 – budowa pierwszej lokomotywowni wachlarzowej (lok 1); ok. 1888 – przebudowa lok 1; 1894-1895 – przebudowa lok 1; 1898-1899 – budowa noclegowni; 1905-1906 – budowa wieży ciśnień; 1908-1910 – budowa drugiej lokomotywowni wachlarzowej i warsztatów (lok 2); 1913-1914 – rozbudowa noclegowni; 1914, 1922, 1940 – przebudowa lok 1; ok. 1915 – przebudowa lok 2; 1940-1941 – rozbudowa noclegowni; ok. 1941-1942 – budowa obiektu socjalnego, kotłowni centralnego ogrzewania, elektrowni i warsztatów wagonowych oraz przebudowa lok 2; 1941-1943 – budowa ciągu technicznego obrządzania parowozów; ok. 1942 – budowa dyspozytorni; ok. 1942-1943 – budowa magazynu materiałowego i olejowego; ok. 1944 – przebudowa obiektu socjalnego
• Stan: db+/dst-
• Możliwość zwiedzania: tak (biletowane zwiedzanie lokomotywowni)
• Inne: wpisana do rejestru zabytków 08.12.2009 pod numerem 772/Wlkp/A (większość budynków); wpisy powiązane: wieża ciśnień
• Źródła: mapy.zabytek.gov.pl, zabytek.pl, Miron Urbaniak, Zabytkowa stacja kolejowa Gniezno. Od Kolei Górnośląskiej do programu „Otto”, Księży Młyn, Łódź 2010; OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2025-07-05