By przenieść się w czasie nawet 100 lat wstecz i zasmakować dawnej kolei, bez poczucia smutku towarzyszącego oglądaniu i zwiedzaniu zapomnianych linii kolejowych (ale i tych czynnych, z opuszczoną i często dewastowaną infrastrukturą stacyjną), trzeba odwiedzić muzeum ze skansenem kolejowego taboru. Na mojej liście „must visit” już od długiego czasu widniało jedno z takich miejsc – i udało mi się je odwiedzić pod koniec tegorocznego marca. Tym miejscem jest Muzeum Kolejnictwa na Śląsku w Jaworzynie Śląskiej, obejmujące część bocznicy parowozowni (ponad 3 km torów) i budynki, w tym zabytkową parowozownię. To znakomity przykład architektury przemysłowej, kolejowej, użytkowany przez wiele lat, stanowiący swoiste serce jaworzyńskiej stacji. A zaczęło się bardzo dawno temu, bo w latach 40. XIX wieku, kiedy to powstały linie kolejowe łączące Wrocław i Świebodzice oraz Świdnicę i Strzegom, a na przecięciu których powstała stacja Königszelt, czyli obecna Jaworzyna Śląska. Oczywiście zaczęła się rozwijać kolejowa infrastruktura techniczna (np. pierwsza parowozownia – ok. 1860, a następnie druga – w latach 1898-1899, istniejąca nadal z wieżą ciśnień, poza muzeum) i mieszkalna. Zachowana do dziś 19-stanowiskowa parowozownia wachlarzowa została natomiast zbudowana w latach 1906-1909, w następnych dekadach była rozbudowywana (np. o pomieszczenia warsztatowe). Przetrwała II-wojenną zawieruchę i służyła kolejarzom do 1993 roku (nie tylko parowozom, także lokomotywom spalinowym), kiedy to PKP przemianowało ją na Skansen Lokomotyw Parowych. Niestety, zamknięto go w 2001 roku, co uruchomiło proces degradacji, zniszczeń, rozkradania. I byłoby tak dalej, gdyby nie pozytywne wydarzenia, zapoczątkowane w 2004 roku przejęciem obiektu przez władze samorządowe, wydzierżawionym następnie powołanemu prywatnemu muzeum, prowadzonemu dziś przez prężnie działającą (nie tylko w Jaworzynie Śląskiej, nie tylko w tematach kolejowych) Fundację Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska. Od tego momentu sukcesywnie remontowane są muzealne obiekty oraz eksponaty, wśród których oczywiście najbadziej zachwyca tabor (to aż 150 zabytkowych pojazdów kolejowych!). Równie ciekawe są też liczne kolejowe pamiątki: tabliczki, tablice, bilety, schematy, narzędzia, urządzenia i wiele innych. Kolejowe skarby muzeum to także stare napisy – na tablicach, tabliczkach, czy – chyba najbadziej wyjątkowy – namalowany przed 1945 rokiem na elewacji parowozowni – niemiecki napis Königszelt, zasłonięty następnie w momencie dobudowania warsztatu, a odkryty 21 lat temu podczas prac remontowych i wyeksponowany w tzw. Sali Kolejowej. Jeden z dawnych warsztatów został zaadaptowany (poza wspomnianą salą) na pomieszczenia biurowe z lat 30. i 70., lekarską izbę przyjęć i kasę kolejową; drugi warsztat to ekspozycja ciekawych maszyn (a zatem pozostawiono charakter miejsca); jest także makieta kolejowa, no i oczywiście tabor. A także swoisty zapach smarów, stali i… kolejowej historii tego niezwykłego miejsca.

• Miejsce: Jaworzyna Śląska, gm. Jaworzyna Śląska, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie
• Geolokalizacja: 50.915371, 16.436518
• Kalendarium: 1906-1909 – budowa; l. 20., 30., 40. XX w. – rozbudowa (m.in. o pomieszczenia warsztatowe); 1993 – przemianowanie parowozowni na Skansen Lokomotyw Parowych (zamknięty przez PKP w 2001); 2004 – parowozownia w rękach władz samorządowych, wydzierżawienie i uruchomienie prywatnego muzeum (prowadzone obecnie przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska)
• Stan: bdb
• Inne: siedziba Muzeum Kolejnictwa na Śląsku; wpisana do rejestru zabytków 22.10.2012 pod numerem A/5845
• Możliwość zwiedzania: tak (z przewodnikiem)
• Źródła: Wikipedia, Maciej Mądry, Katalog Muzealiów Muzeum Przemysłu i Kolejnictwa na Śląsku w Jaworzynie Śląskiej, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska, Jaworzyna Śląska 2015; mapy.zabytek.gov.pl, zabytek.pl, OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2025-03-25