Dzisiejszy blogowy wpis ma wyjątkowy charakter – na Podróżach z Mataszkami pojawia się bowiem 2000. miejsce! Miejsce – bo w ciągu ponad 13 lat blogowania wśród zabytków pojawiło się także miejsce o charakterze przyrodniczym. Dziś jednak zabytek – i to wyjątkowy. Ratusz Staromiejski w Toruniu czekał na prezentację dobrych kilka lat i doczekał się w wyjątkowym dla mnie dniu. Jego długa i ciekawa historia została przeze mnie zwięźle ujęta w książce pt. „Moje Magiczne Miejsca: Polska. Przewodnik osobisty”, zatem przytoczę dziś fragmenty książki.

W czerwcu 2021 roku po raz pierwszy wziąłem udział w Nocy Muzeów w Toruniu. Początkowo zamierzałem jedynie zapoznać się z ofertą przecenionych opracowań muzealnych, ale skusiłem się na zwiedzanie Ratusza Staromiejskiego. Obszedłem jego dostępne na co dzień sale, obejrzałem eksponaty, przypomniałem sobie chwile, kiedy byłem tu nawet prawie 30 lat temu. I zrozumiałem jedno – toruński Ratusz Staromiejski to moje Magiczne Miejsce.

Ten wyjątkowy zabytek jest największym tego typu budynkiem w Polsce, posiada niezwykłą, często trudną, wręcz tragiczną historię, sięgającą XIII wieku. W 1259 roku wzniesiono sukiennice (na ich miejscu powstało później zachodnie skrzydło Ratusza), a w 1274 kramy (w miejscu obecnego wschodniego skrzydła budynku). Jednocześnie zbudowana została wieża i pierwsze miejsce obrad Rady Miejskiej oraz waga. Przed końcem XIV wieku rozpoczęto wznoszenie nowego ratusza, razem z podwyższeniem wieży. Powstał wówczas budynek niższy od obecnego o jedno piętro. W piwnicach umieszczono wyszynk piwa i magazyny, na parterze swoją działalność prowadzili kupcy (poza tym znajdowała się tam waga i izba sądowa). Na pierwszym piętrze znajdowała się siedziba Rady Miejskiej oraz sale: Wielka (obecnie Mieszczańska) i Królewska. Powstał ostatecznie gmach w stylu gotyckim o wymiarach 43,7 x 52,4 m który dotrwał do naszych czasów.

Rzecz jasna, przez sześć stuleci wygląd Ratusza Staromiejskiego ulegał licznym modyfikacjom i przebudowom, związanym z potrzebami odbudowy, ale i zmieniających się stylów architektonicznych oraz bogacenia się miasta. W latach 1602-1605 za kadencji i z inicjatywy jednego z najwybitniejszych burmistrzów Torunia Henryka Strobanda ratusz został przebudowany (według projektu Antoniego van Obberghena) w stylu manieryzmu niderlandzkiego. To wówczas dobudowano jeszcze jedno piętro (przechowywano na nim m.in. najważniejsze dokumenty dotyczące miasta), dodano ozdobne wieżyczki na narożnikach, w wielu miejscach pojawiły się kamienne detale, przebudowano także Wielką Salę.

Sto lat później, podczas bombardowania Torunia przez oblegających miasto Szwedów w czasie wojny północnej w 1703 roku spłonęła znaczna część ratusza, także wieży. Trudny gospodarczo czas, jaki nastał dla Torunia uniemożliwił pełną odbudowę najważniejszego miejskiego obiektu i sprowadził się do zabezpieczeń murów. Dopiero w latach 1722-1728 oraz 1735-1738 odbudowano odpowiednio dach i wnętrze ratusza. Wówczas powstał ryzalit od strony zachodniej, uzyskując późnobarokowy wygląd.

Następne dziesięciolecia również były trudne dla toruńskiego ratusza. W 1812 roku Napoleon Bonaparte urządził w nim szpital wojskowy, krótko po tym Rosjanie wykorzystali go na koszary. Na szczęście, nastąpił potem spokojny okres, w czasie którego udało się przeprowadzić remont, a wspomniany wcześniej zachodni ryzalit przebudowano na neogotycki. Obiekt służył nadal władzom miasta (choć nie tylko), także po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Działania II wojny światowej oszczędziły Ratusz Staromiejski, choć niemieckie władze okupacyjne zrealizowały część ze swoich planów jego przebudowy, a wojska radzieckie zorganizowały w 1945 roku w jego wnętrzach szpital.

W 1946 roku ratusz zajęło Muzeum Miejskie (obecnie Muzeum Okręgowe), choć historia tej instytucji jest starsza i sięga 1861 roku, a potem także okresu międzywojennego. Kolejne remonty miały miejsce w latach 1958-1964, 2000, 2007-2008 i 2010-2011. Dzięki nim możemy oglądać ten niezwykły i dostojny gmach w znakomitej kondycji, podziwiając piękno murów i ich zdobień. Warto przy tym wspomnieć, by spróbować zweryfikować jedną z toruńskich legend, dotyczącą właśnie ratusza, jako kalendarza, w którym wieża miała symbolizować rok, 4 narożne wieżyczki – 4 pory roku, 12 dużych sal – 12 miesięcy, 52 mniejsze pomieszczenia – 52 tygodnie, a 365 okien – 365 dni.

Podziwiać możemy także wnętrza Ratusza Staromiejskiego i mnóstwo fantastycznych eksponatów. Dostępna do zwiedzania jest ratuszowa wieża, z której rozpościera się przepiękny widok na Toruń. Na parterze budynku możemy zobaczyć m.in. Salę Sądową , a w pomieszczeniu dawnych ław chlebowych Galerię Sztuki Gotyckiej. Tam zobaczymy m.in. przepiękne XIV-wieczne witraże, w tym pochodzące z rozebranego w XIX wieku kościoła pw. św. Mikołaja w Toruniu. Poza nimi możemy obejrzeć liczne rzeźby i malarstwo gotyckie. W miejscu dawnych sukiennic zobaczymy rzemiosło artystyczne z szerokiego okresu XIII – XVIII wieku, a tam m.in. naczynia, skrzynki, kafle, detale architektoniczne, czy wywieszki, wśród których szczególną uwagę zwraca ta z wizerunkiem kucharza Jordana, związanego z legendą z zamkiem krzyżackim, niegdyś zdobiąca Bramę Chełmińską, niestety rozebraną ponad 100 lat temu. Wspaniała jest Sala Mieszczańska z licznymi portretami (w tym Mikołaja Kopernika), czy rzeźbą anioła z herbem Torunia. W kolejnych dostępnych salach zobaczymy m.in. malarstwo epoki oświecenia, historyczne, realizmu, Młodej Polski, modernizmu.

Cóż jeszcze? Koniecznie trzeba zobaczyć dawne monety i zapoznać się z historią mennicy w Toruniu, zaciekawia sztuka sakralna nowożytnego Torunia, Sala Królewska z 24 portretami królów polskich. To tu, w 1501 roku zmarł król Jan Olbracht, tu przebywali władcy polscy odwiedzający Toruń. A jeszcze Skarb ze Skrwilna, bogato zdobione portale, w tym barokowy Sali Rady z 1735 roku, przepiękne, intarsjowane drzwi np. Sali Sądowej. Do tego liczne wystawy czasowe. A pozostają jeszcze ratuszowe piwnice, z różnym przeznaczeniem, nie tylko muzealnym, niestety częściowo niedostępne. Ci, którzy jeszcze kilkanaście i więcej lat temu w Toruniu mieszkali czy studiowali pamiętają pewnie Piwnicę Pod Aniołem, czy sklep-kawiarnię Pożegnanie z Afryką…

Muzeum w przepięknym toruńskim Ratuszu Staromiejskim nie jest muzeum multimedialnym naszpikowanym współczesnymi technologiami, ekranami dotykowymi, wyświetlaczami. I też w tym tkwi jego siła – znakomite eksponaty możemy oglądać w starych wnętrzach z licznymi zakamarkami, po których spacer przenosi nas w czasie.

• Miejsce: Toruń, woj. kujawsko-pomorskie
• Geolokalizacja: 53.010259, 18.604517
• Kalendarium: XIII w. – budowa sukiennic, kramów, wieży, wagi i pierwszego miejsca obrad Rady Miasta; przed końcem XIV w. – rozpoczęcie budowy nowego ratusza; 1602-1605 – przebudowa w stylu manieryzmu niderlandzkiego; 1703 – pożar części budynku; 1722-1728 i 1735-1738 – odbudowa; od 1946 – siedziba muzeum; 1958-1964, 2000, 2007-2008, 2010-2011 – remonty
• Stan: bdb
• Możliwość zwiedzania: tak (Muzeum Okręgowe w Toruniu)
• Inne: wpisany do rejestru zabytków 27.08.1929 pod numerem 73 (07.03.2007 – A/922)
• Źródła: Tomasz Stochmal, Moje Magiczne Miejsca: Polska. Przewodnik osobisty, Wyd. STOTOM 2021; mapy.zabytek.gov.pl, zabytek.pl, OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2013-10-26, 2021-09-23, 2024-05-31