Gdy nadchodzi czas zimowy i kończy się sezon na dalsze wycieczki, chyba już tradycyjnie powracam do odkrywania Torunia. Inna sprawa, że łatwiej jest fotografować miasto i jego zabytki, gdy nie przesłaniają je liście drzew i krzewów oraz nie zasłaniają ogródki lokali gastronomicznych. Andrzejkowa dobra pogoda (bezdeszczowa) zachęciła mnie do odwiedzenia kilku miejsc lewobrzeżnego Torunia. Przede wszystkim wróciłem – po odwiedzinach na spacerze w maju 2021 roku – do bardzo ciekawego zabytku – Fortu Przyczółek Mostowy. To miejsce znane i nieznane zarazem. Otóż, długi na kilkaset metrów mur szyjowy ze strzelnicami wita wszystkich przyjeżdżających do Torunia pociągiem – przynajmniej tych wysiadających przy peronie 1. Miejsce to znane jest także spacerującym po Parku Tysiąclecia, sąsiadującym bezpośrednio z fortem, może być też kojarzone – i całkiem słusznie – z fabryki serków topionych ulokowanej w fortecznych obiektach. Militarna i forteczna historia tego miejsca sięga połowy XVII wieku i polowych umocnień ówczesnego, drewnianego mostu na Wiśle. Początek XIX wieku to ufortyfikowanie przyczółka mostowego przez wojska napoleońskie, potem przez Rosjan. Czasy pruskie przyniosły powstanie dzieła murowanego. Fort powstał w latach 1824-1828, a już wkrótce (w 1830 roku) rozpoczęto jego rozbudowę. Modernizacja z około 1880 roku miała zaś związek z powstałą w latach 60. linią kolejową (od strony Bydgoszczy i Aleksandrowa Kujawskiego), a następnie z oddaniem do użytku nowego mostu kolejowo-drogowego przez Wisłę w roku 1873. Już w wolnej Polsce obiekt służył jako magazyn i koszary (nazwane koszarami Żymirskiego I), okupant hitlerowski traktował to miejsce jako element obozu jenieckiego Stalag XX A. Po 1945 roku fort przejęły władze cywilne. W głównym bloku przyczółka uruchomiono w 1951 roku wspomnianą wcześniej fabrykę. I ta część obiektu jest niedostępna, można ją obejrzeć wyłącznie z zewnątrz. Poza charakterystycznym murem (na którego odcinku wprawne oko zauważy – dość już nieczytelne – napisy z okresu stanu wojennego: „SOLIDARNOŚĆ – TO POLSKA” oraz „WOLNOŚĆ + SPRAWIEDLIWOŚĆ + NIEPODLEGŁOŚĆ = SOLIDARNOŚĆ PZPR…”. (wpisane do rejestru zabytków w 2020 roku), to także charakterystyczny baner (lub malunek) reklamujący fabrykę serków, znajdujący się na kaponierze szyjowej, która została zmniejszona – jej fragment wystawał tak, że kolidował z ulicą Podgórską, biegnącą wzdłuż muru. Warto także zwrócić uwagę na dwa budynki z lewej strony – karty zabytków określają je jako stary dom familijny (z 1824 – to ten wyższy, z elewacją oszalowaną deskami) i nowy dom familijny (z 1910). Bardzo ciekawie wygląda fort od strony parku, z charakterystyczną fosą. Zobaczymy tam m.in. ceglany budynek śluzy oraz (co mylące, ze względu na otynkowanie) – pokojowy magazyn prochowy z około 1905 roku, mieszczący dziś toalety. Górna powierzchnia fortu jest ogrodzona, niedostępna, choć podobno można dotrzeć do jeszcze kilku miejsc, na drugim brzegu fosy. Nie udało mi się dotąd tego zweryfikować, ale już nawet łatwo dostępne miejsca wywarły na mnie duże wrażenie. Polecam, nie tylko przy okazji spaceru po Parku Tysiąclecia.

• Miejsce: Toruń, woj. kujawsko-pomorskie
• Geolokalizacja: 52.998886, 18.616269
• Kalendarium: 1824-1828 – budowa; 1830-1837 i ok. 1880 – modernizacje; od 1951 – fabryka serków topionch
• Stan: db
• Możliwość zwiedzania: tak (częściowo, z zewnątrz)
• Inne: wpisany do rejestru zabytków 07.10.1971 pod numerem 75/A (10.10.1994 – 75/A, 30.11.1994, 12.01.1995 – 75/A, 08.02.2007 – A/1268
• Źródła: Andrzej Gawlak, Włodzimierz Grabowski, Tomasz Iwaszkiewicz, Tomasz Kowalski, Krzysztof Kwiatkowski, Paweł Pilarski, Fortyfikacje Pomorza Nadwiślańskiego. Twierdza Toruń, SGK – Tomasz Kowalski, Grudziądz 2020; Adam Kowalkowski (red.), Społeczny raport na temat stanu Twierdzy Toruń, TONZ OT, Toruń 2016; Wyborcza, OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2024-11-30, 2021-05-30