Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im. Stanisława Kryzana w Kocborowie – części Starogardu Gdańskiego, to bez wątpienia jeden z najbardziej wyjątkowych zabytków, jakie przez ponad 14 lat blogowania opisałem na Podróżach z Mataszkami. To miejsce z ogromną wręcz ilością obiektów zabytkowych, składających się na szpitalny kompleks; to także miejsce piękne architektonicznie, w którym króluje czerwona cegła, neogotyckie detale; to miejsce współistniejące z przyrodą; wreszcie jest to też miejsce nadal pełniące swoje pierwotne funkcje; jest to również miejsce historii tragicznej związanej z II wojną światową. Formalnie wszystko zaczęło się 7 kwietnia 1893 roku, gdy XVI Zachodniopruski Sejmik zdecydował o budowie szpitala psychiatrycznego dla 1000, a docelowo nawet 1600 pacjentów. Ważnym argumentem stojącym za tą decyzją było przepełnienie podobnych zakładów w Świeciu i Wejherowie. W latach 1894-1896 i 1896-1898 (niektóre dobudowano także później, do 1920) powstało kilkadziesiąt obiektów z domem administracyjnym, wieżą ciśnień (prezentowaną przeze mnie niedawno na blogu), pawilonem rozrywek, kuchnią, pralnią, warsztatami, kotłownią, domami dla pracowników szpitala oraz – rzecz jasna – z pawilonami dla pacjentów. Tych ostatnich budynków powstało ponad 20. W skład kompleksu wchodzi także kaplica z kostnicą, pobliski cmentarz, park oraz folwark z dworem, istniejącym w tym miejscu od XVIII wieku. Przez niemal cały czas kocborowski szpital pełni swoje funkcje. W 20-leciu międzywojennym znalazł się w odrodzonej Polsce i miejsce personelu niemieckiego zajął polski. Wybuch II wojny światowej przyniósł tragiczne karty w historii szpitala. Hitlerowskie Niemcy, zgodnie ze swoją polityką, przystąpiły do mordowania osób chorych psychicznie. Tylko do 21 stycznia 1940 r. SS-mani zabili 1689 pacjentów… Miejscem kaźni był głównie Las Szpęgawski. W trakcie działań wojennych szpital nie ucierpiał, a do naszych czasów wiele obiektów zachowało się w niezmienionym stanie – choćby stolarka okienna. Warto zwrócić uwagę na nią właśnie, ale także na metalowe zdobienia przeszkleń w drzwiach oraz niektórych oknach, sygnaturki na  budynku administracyjnym, detale ułożone z cegieł na budynkach technicznych, wzory z kolorowych dachówek i inne. Zwiedzanie kompleksu szpitalnego jest możliwe, oczywiście z zewnątrz i z zachowaniem nie przeszkadzającym pacjentom spacerującym szpitalnymi alejkami. Niektóre z obiektów przechodzą obecnie prace remontowe. Mimo tak dużego kompleksu, jego układ pozwolił mi na zobaczenie większości terenu, choć nie udało mi się dotrzeć np. do kaplicy i cmentarza, o parku nie wspominając. Czyżby powód do kolejnych odwiedzin? Czemu nie? Ale wtedy już najlepiej zwiedzanie z przewodnikiem. 

• Miejsce: Starogard Gdański, pow. starogardzki, woj. pomorskie
• Geolokalizacja: 53.980749, 18.511598
• Kalendarium: 1894-1896, 1896-1898, 1920 – budowa
• Stan: bdb, db
• Możliwość zwiedzania: tak (z zewnątrz)
• Inne: wpisany do rejestru zabytków 17.10.1994 pod numerem A1111/94
• Źródła: mapy.zabytek.gov.pl, zabytek.pl, kocborowo.pl, ipn.gov.pl, OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2025-09-23