Dzisiejszym wpisem powracam na Żuławy, do wsi Żelichowo (a w granicy sołectwa – osady Cyganek). W zakolu rzeki Tugi znajdują się, położone tuż obok siebie, 3 ciekawe obiekty, miejsca. 3 tygodnie temu opisałem cerkiew greckokatolicką pw. św. Mikołaja. Kilkadziesiąt metrów na północ od niej znajduje się miejsce, które odkryłem właściwie przypadkowo. Już z oddali zobaczyłem kamienne bloki i płyty, a gdy zbliżyłem się do nich, wszystko stało się jasne. Tym miejscem jest Cmentarz Jedenastu Wsi – stare, bo założone prawdopodobnie w 1639 roku miejsce pochówku menonitów i luteran. Jego charakterystyczna nazwa wzięła się stąd, iż powstał jako wspólne przedsięwzięcie wiejskich samorządów 11 wsi z okolic Nowego Dworu Gdańskiego: Tiegenhagen (ob. Cyganek – w granicy Żelichowa), Petershagen (ob. Żelichowo), Reimerswalde (ob. Cyganka), Tiegerwalde, Platenhol (ob. część Nowego Dworu Gdańskiego), Pietzendorf (ob. Starocin), Altendorf, Petershagenerfeld (ob. część Nowego Dworu Gdańskiego), Haberhorst, Stobendorf (ob. Stobiec) i Neuendorf. Z czasem z 11 wsi pozostało 9, gdyż 2 z 11 połączyły się z innymi osadami. Utworzony na sztucznie usypanym wzniesieniu cmentarz administrowany był przez sołtysa z Tiegenhagen. Nie znalazłem jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu to miejsce zachowało się do naszych czasów – pewne jest natomiast, iż w roku 2006 utworzone zostało w jego miejscu (a biorąc pod uwagę ogrodzenie – jeśli dotyczy oryginalnej powierzchni cmentarza – to także obok niego) lapidarium, m.in. ze stelami i kamieniami nagrobnymi – te drugie w dużej mierze pochodzą z… fundamentów budynku gospodarczego, stojącego dawniej po sąsiedzku, ostatecznie zburzonego. Cmentarz Jedenastu Wsi to nie tylko miejsce spoczynku dawnych mieszkańców tej niezwykłej części Polski, nie tylko świadek historii Żuław, ale i znakomity punkt, w którym można zapoznać się z wieloma dziełami sztuki sepulkralnej. Przy wejściu na cmentarz stoją 2 tablice informacyjne opowiadające historię jego i lapidarium, a także objaśniające różne formy nagrobków, czy symbolikę, z jaką można się zetknąć także tu, w żuławskim zakolu Tugi.

• Miejsce: Żelichowo, gm. Nowy Dwór Gdański, pow. nowodworski, woj. pomorskie
• Lokalizacja GPS: 54.242222, 19.143643
• Wyznanie: luterańskie i menonickie
• Kalendarium: 1639 – założenie cmentarza; 2006 – utworzenie lapidarium
• Stan: dst
• Możliwość zwiedzania: tak
• Inne: –
• Źródła: Karolina Manikowska, Tomasz Wąsik, Żuławy rowerem, Wydawnictwo Region, Gdynia 2017; tablice informacyjne obok cmentarza, OpenStreetMap
• Zdjęcia wykonane: 2025-03-22